Zemathingthupui (Asparagus)

Mizo Chawhmeh zingah chuan Zemathingthupui, a sap hming Asparagus hi a ngaina mi tan chuan a tui hle. Thingthupui pangngai nen a rim leh pianhmang a inang lovin a rim a na lo zawk a, a kha lo deuh zawk bawk. Ka sawithiam dan ber chuan Hruipuizik/ Thiltezik khak anga kha-fek a ni. Rim a nei hran vak ka hre lo. Mahse, zunah hian rim a nei. A tui a ni tawp mai! Kum khatah vawikhat chiah a awm thin.

Ka ei hmasak ber leh ka ngainat tanna chu hman kuma Tualchenga Hnahlan Pastor Bial Inkhawmpui a thlen kum, 2018 kha a ni. Ka thlennaten chawhmehah an siam a. A tirah chuan ka ei tha duh lo a, a hnuah chuan ka ka khan a duh ta zek a ni ang chu, ka ei ta teuh mai! Chhum hmin tawp, chhumna tui dahvawha in hi a tui ka ti. A hnu leh zelah chuan ka chhungten an ei pawha ei duh ngai lo kha ka ngaina chho ta a, ka chhungte chuan an ei chang tawh ngai meuh lo! Tunah chuan ka chawhmeh ngainat ber a nita nghe nghe. Kan khaw ramah a awm lo a, Tualcheng ram leh Pamchung ramah a awm. Kham kotlang leh phul hmunah a awm thin. Tin, a to theihna turin ram an hal thin. An hal loh kum chuan vang tak a ni. April thla laihawl atangin lei tur a awm tan thin. Tualcheng/ Pamchung khua ka chah thin. Hmuh a harsat avangin a man a to!
ZEMATHINGTHUPUI (ASPARAGUS)
ZEMATHINGTHUPUI ṬHATNATE
1. Calories a hniam. Vitamins te, Mineral te, Antioxidant, heng Vitamins C leh E, Flavonoids and Polyphenols te a awm. Hun rei tak awh chi natna vengtu a ni.

2. Dietary Fibre a awm avangin Lung natna te, BP sang te, Zunthlum te a veng.

3. Folate (Vitamin B9) a awm avangin naupai lai tan Neural tube ṭha lo insiam tur a veng thei.

4. In-diet-nan a ṭha hle.

A thatna leh a hriselna dangte:
1. Hmeichhe hriselna tan a hlu bik. Hnute tui tamna(Galactagogue) a ni. Nu nau hnute pe lai tan (lactating mothers) hnute tui chhuah that (milk production) nan a pui hle.

Hormone Balance: Hmeichhe taksa chhunga hormone kal dan (balance) turah a pui a, thla tin a thi nei mumal lo (irregular periods) leh period laia taina (dysmenorrhea) te a chhawk thei a ni. Hmeichhe inthlak danglam hun menopause laia taksa lum leh rilru hahna te tih reh nan a tha.

2. Taksa venhimna (Immunity) leh Anti-Oxidant
Asparagus hian Antioxidant tam tak a pai a, chu chuan taksa chhunga free radical te laka min veng a, natna lian tak tak lakah kan fihlim theih phah thin.

Vitamin E, C, leh Beta-Carotene te a tam hle avangin taksa raldo (immunity) khawl a ti chak hle.

3. Pumpui leh Chaw paiṭawih (Digestive Health)
Asparagus hian Fiber tam tak a pai a, chu chuan chaw paiṭawihna (digestion) a tichak a, ek khal (constipation) tur a veng.

Prebiotic thatak a ni a, pumpui chhunga bacteria tha (probiotics) te tana chaw tha tak a ni a, pumpui hriselna a siam.Pumpui lawng (Ulcer) tan pawh a tha.

4. Thin Hriselna (Heart Health)
Potassium a tam avangin thisen sang (High Blood Pressure) tihhniam nan a pui a.

Fiber a tam hian cholesterol pumpuiin a hip lut tur a tih tlem avangin thin hriselna atan a puih bawk.

5. Zun tamna(Diuretic)
Zun a tih tam avangin taksaa tui tam lutuk (water retention) a ti tlem thei a, kal (kidney) hriselna atan pawh a tha hle.

Thu lakna:



ASPARAGUS (LALTE CHAW)
- CL Ruala

Asparagus hi France lal King Louis XIV han kum tluana chawhmeha hman a duh vangin a huan enkawltute Green House Asparagus chin nan a siam tir a, chuta ṭang chuan ‘Lalte chaw’ (Food of Kings) tia hriat lar a lo ni ta a ni. Europe ramah leh USA-ah chuan vawiin thleng hian chawhmeh man to leh mi ngaihhlut a ni chho ta a ni.

Asparagus hi mihring hriselna atan a ṭhatna ni a an hriatte chu tunlai finna leh research-te hian a nemnghet mal niloin, a ṭhatna thar an hmuchhuak belh zel a. Cells reproduction atana ṭangkai Folacin tam tak awmna a ni tih hmuhchhuah a ni a. Folacin chu kan taksa a tissues chhia repair-na atana ṭangkai leh blood cells siamtu pawimawh tak a ni. Folacin hi Vitamin B tia hriat a ni bawk. National Cancer Institute chuan Asparagus hi glutathione siamtu, antioxidant chak tak leh Cancer fighter ṭha tak a ni an ti. Asparagus a]angin kan taksa Protein, Vitamin A, Vitamin B leh Vitamin C te Carbohydrates, Calcium leh Iron-te kan nei thei a ni.

Asparagus hi hman aṭangin ramhnuaiah ram hnim anga ṭo a ni a, Lal Isua khawvela a lo kal lai aṭangin Egypt-ah leh East Mediterranean-ah te an lo ching (cultivate) ṭan tawh a. Mizoramah pawh khawchhak tlang sang deuhah chuan a tualṭo hmuh tur a tam a ni. Mizote hian taksa tana a hlutna hre lem lo pawhin chawhmehah kan lo hmang nasa ve khawp mai.

A hming hi Chiahpui khua chuan Thingribuk an ti a, Tualcheng khuaah chuan Zemathingthupui an ti. Vanbawngah chuan Arake an ti a, Champhaiah chuan Arkebawk an ti ve thung, mi ṭhenkhat chuan, Arke-zung bawk an ti bawk. Asparagus hi USA-ah California State-ah te, New Jersey-ah te an ching uar hle, 1999 khan New Jersey-ah chuan USA dollar nuai 20.2 man an thar a ni. Asparagus chi kûi ṭiaha phun leh hian a kum thumna-ah a tuai a lak theih ṭan a, chuta ṭang chuan chin nawn leh ngai lovin kumtin thla 9-10 chhung vel chu a tuai a lak reng theih a ni.

Kum 1999 khan USA aṭangin a chi lain (Mary Washington Hybrid, Green Variety) Durtlanga ka huanah ka ching ṭan ve a, chung aṭang chuan a chi pawh a lak ve leh theih tawh.



A CHIN DAN
Asparagus chi (seed) hi darkar 24 aṭanga darkar 48 tuiah chiah phawt tur a ni. Chu mi hnuah seed bed, a chung zar neiah kûi tur a ni. A chi kûi aṭanga ni 14-21 ah a lo ṭiak ang a. A ṭiak chu chawlhkar 12-14 hnuah ni eng dawng theiin inches 3-5 dan lek lekah phun tur a ni. Kum khat hnuah a phunna tur dik takah khur laia leiṭha dahin inches 18 danah phun tur a ni. Kum 3-na March thla aṭangin a tuai chu ei turin i la hmiah hmiah thei tawh ang. A tuai lak hun chu a hmawr pencil hmawr anga zum a nih laia lak a ṭha ber. Vegetable tui tak a ni. America-ah chuan Asparagus 1 Kg US Dollar 6 man.

(Thu lakna: ZORAM LONEITU, JULY- SEPTEMBER, 2003)

1 Comments

Previous Post Next Post